نسبت دادن مكر به خداوند، وقتى از خداى تعالى صحيح است كه به عنوان مجازات صورت بگيرد؛ یعنی انسان معصيتى كند كه مستحق عذاب شود، و خداوند او را از آنجايى كه خودش نفهمد عذاب نمايد و يا سرنوشتى براى او تنظيم كند كه او خودش با پاى خود و غافل از سرنوشت خود به سوى عذاب برود و اما مكر ابتدايى و بدون اينكه بنده معصيتى كرده باشد، حتما صدورش از خداوند ممتنع است.

از امام رضا(ع) درباره آیاتی که مسخره کردن، مکر و نیرنگ به خدای متعال نسبت می دهند سوال شد و حضرت فرمود: خداى تبارك و تعالى استهزاء، ريشخند و مكر نمي كند و فريب نمي دهد و ليكن آن جناب ايشان را جزاء مي دهد و خدا از آنچه ستمكاران مي گويند بسیار برتر است.


معنای مکر در لغت:

«مكر» در لغت به معناى تدبير است. اعمّ از آنكه اصل تدبير خوب باشد يا بد، و يا اين تدبير در كار بد باشد و يا در كار خوب. گرچه بعضى مكر را به فريب دادن معنا كرده اند و چنانچه به خدا نسبت داده شود به معناى پاداش و كيفر نيرنگ و فريب مى باشد.

(مكر) در لغت عرب با آنچه در فارسى امروز از آن مى‏فهميم تفاوت بسيار دارد در فارسى امروز مكر به نقشه‏هاى شيطانى و زيان بخش گفته مى‏شود، در حالى كه در لغت عرب هر نوع چاره‏انديشى را ( مكر) مى‏گويند كه گاهى خوب و گاهى زيان‏آور است.

در قرآن مجيد نيز گاهى" ماكر" با كلمه" خير" ذكر شده مانند:" وَ اللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ" (خداوند بهترين چاره‏جويان است) و گاهى" مكر" با كلمه" سيئ" آمده‏ است مانند: وَ لا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ (نقشه و انديشه بد جز به صاحبش احاطه نخواهد كرد) .

از طرفی مکر و نیرنگ برای کسی است که در مقابل دشمن خود عاجز است و برای غلبه بر دشمن خود اقدام به مکر و نیرنگ می کند اما این معنا در مورد خداوند متعال که بر همه چیز مسلط و قادر است صحیح نمی باشد.



بنا بر اين منظور از " مكر" در آیاتی که مکر را به خدا نسبت مى‏دهد یکی از معانی زیر است:

1)-  نقش بر آب کردن نقشه دشمنان(تفسیر نمونه)

2)-  مجازات نمودن بر مکر مکاران(مجمع البیان)


بی تأ ثیری مکر در دیدگاه قرآن:

مکارانی که می خواهند مکر خود را در برابر حق بکار ببرند، از نظر بیانات و آموزه های قرآنی شکست خوده هستند که ذیل دو عنوان بر اساس آیات قرآن به نوع شکست می پردازیم:

1 . بازگشت مکر به خود مکار:

در آیاتی از قرآن کریم خداوند مکر و خدعه­ی مکاران را خودفریبی دانسته و بازگشت آن به خود مکار بیان نموده است: «يخُادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ مَا يخدَعُونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ وَ مَا يَشْعُرُونَ؛ با خدا و كسانى كه ايمان آورده‏اند، نيرنگ مى‏بازند. در حالى كه جز بر خودشان نيرنگ نمى‏زنند و (با درك حسّى) متوجه نمى‏شوند.

2 . شکست مکاران در حیله و مکرشان

قرآن کریم از مکر و خدعه ی بسیاری از مکاران یاد کرده و این مکر را شکست خورده دانسته که در مورد مکر کافران می فرماید: «نقشه ی كافران جز در گمراهى نيست». و یا درباره ی مکر فرعون می فرماید: «توطئه ی فرعون (و همفكران او) جز به نابودى نمى‏ انجامد!

دلیل شکست مکاران در برابر حق این است که خداوند عالم و محیط بر همه چیز است و مکر و نیرنگ در برابر چنین شخصی امکان ندارد: «وَ قَدْ مَكَرُواْ مَكْرَهُمْ وَ عِندَاللَّهِ مَكْرُهُمْ وَ إِن كاَنَ مَكْرُهُمْ لِتزَولَ مِنْهُ الجبَالُ؛ و به يقين (با) فريب كاريشان فريب كارى كردند و فريب كاريشان نزد خدا (آشكار) است و اگرچه فريبشان (چنان باشد كه) از آن كوه‏ها از جا كنده شود.

حیله گران هر چه در برابر خداوند نقشه بکشند و حیله کنند، نقشه­هایشان نقش بر آب می شود؛ چون گرچه مکاران حیله هایشان را پنهان می دارند؛ اما برای خداوند چیزی مخفی نیست بلکه کاملاً آشکار بوده و خداوند از آن آگاه است.













حجت الاسلام حمید سرمیلی_بخش قرآن و حدیث تبیان کردستان

منابع: قرآن کریم، سایت پژوهشکده باقرعلوم، سایت گفتگوی دینی، دانشنامه اسلامی.