فلسفه آزمایش الهی به تکامل رسیدن انسان یعنی رحمت الهی و برگشت انسان به سوی خداست و راهکارهای برون رفت وموفقیت از آزمایش صبر – تقوا – تسلیم در برابر خداوند می باشد. در فرهنگ قرآنی با توجه به ریشه لغوی کلمه که در بردارنده معنای تداوم وتکرار است و عبارت است از مجموعه برنامه های مستمر ومداوم که در رابطه با انسان وعملکرد ورفتار جاری است واز آن جایی که آزمایش یک سنت همگانی الهی است و تاثیر بسزایی در سعادت وشقاوت  وپاداش وکیفر انسان ها دارد.
لازم است که زوایای این بحث بررسی شود آزمایش الهی از نظر زمان ومکان یک امر مقطعی ومنطقه ای نیست که مخصوص دوره وزمان خاصی باشد ویا به منطقه وکشور خاصی محدود شودوساکنان نقاط دیگر از قلمرو وآزمایش الهی خارج شوند بلکه نسبت آزمایش وامتحان از این نظر دائمی وجهان شمولی است تا روزی که دنیایی وجود دارد ودر آن نوع بشر زندگی می کند آزمایش الهی هم وجود دارد ودر قرآن متجاوز از بیست مورد امتحان وآزمایش به خدا نسبت داده شده است واین یک قاون کلی وسنت دائمی پروردگار است که برای شکوفا کردن استعدادهای نهفته وپرورش دادن بندگان آنان را می آزماید:

 در آیه ای از قرآن کریم می فرماید: لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَیْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ  (بقره/155) و قطعاً شما را با چیزى از ترس، گرسنگى، زیان مالى و جانى و كمبود محصولات، آزمایش مى‏كنیم و صابران (در این حوادث و بلاها را) بشارت بده. در آیه ای دیگری خداوند متعال می فرماید:

أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُون (عنکبوت/2)

 آیا مردم گمان کردند به حال خود رها مي شوند و آزمایش نمي شوند.

إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ

ما انسان را از نطفه مختلطى آفريديم و او را مى ‏آزماييم.


انگیزه های الهی برای آزمایش:

  • تربیت وپرورش استعدادهای نهفته: بشر بر اثر کوتاهی ونارسایی دانش خود در رفع هر گونه ابهامی ناچار است از در آزمایش وارد شود در صورتی که همین حالت برای خدا محال است ولی او انگیزه ای دارد که می توان برای وضعیت رسیدن خوبی ها وتربیت وپرورش استعدادها نام برد وقتی انسان مورد امتحان قرار می گیرد آن چنان راه زندگی را می آموزد که مشکلات برای او به صورت امر عادی در می آید وبرای ادامه زندگی فکر واندیشه خودرا به کار می اندازد وبرای رهایی خود چاره ای می اندیشد وکمالی را که قبلا به صورت زمینه در دل او وجود داشت به فعلیت کانل می رساند.

  • مقیاس پاداش ها وکیفرها: تا وقتی که انسان مورد آزمایش قرار نگیرد خوب وبدها ظاهر نمی شود ونمی توان برای آن پاداش وکیفر قرار داد خداوند با آزمایش قرار دادن بندهایش وبرای هر اعمال او پاداش وکیفر قرار می دهد وهرکس پاداش وکیفر اعمال خود را خواهد دید.

  • جدا سازی نیکان وبدان: یکی دیگراز آزمایش های الهی جداسازی خوب از بد است وبهترین وسیله برای شناساندن خوب از بد درست از نادرست مومن از منافق آزمایش الهی است با این طریق همه گروهها در یک صف قرار نمی گیرند واز یکدیگر تمیز داده می شوند. مَّا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ هرگز خداوند مومنان را بر آنچه که هستند وا نمی گذارد وتا ناپاک را از پاک جدا سازد.



برخی از مواردی که در قرآن نام برده شده و از آن طریق بندهایش را مورد آزمایش قرار می دهد:

  • مشکلات و سختی ها: خداوند به وسیله مشکلات وسختی ها افراد بشر را مورد آزمایش قرار می دهد – مشکلات مانند کوره ای است که به آهن صلابت واستقامت می بخشد وانسان نیز در کوره حوادث ومشکلات پر قدرت ونیرومند می گرددزیرا خاصیت حیات این است که در برابر سختی ها مقاومت کند و آماده مقابله با آن گردد، سختی مانند کیمیا خاصیت انقلاب ماهیت را دارد و جان و روان آدمی را عوض می کند وبه اواستقامت وتحمل مشکلات را میدهد.

  • شرور وخیرها: حتی خوبی ها می توانند عاملی برای امتحان باشند مثلابه کسی مال ثروت یا مسئولیتی که موجب افزایش آبرو وعزت است می رسد ولی آن شخص نمی تواند به خوبی از چنین موقعیتی استفاده کند وشیطان اورا گمراه می کند خداوند در قرآن کریم می فرماید: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَة (أنبیاء/35) و ما شما را با بدی ها و خوبی ها آزمایش مي کنیم.
  • فراوانی نعمت:گاه خداوند با وفور نعمت به بندگانش را مورد آزمایش قرارار می دهد که گروهی را در غرق نعمت می کند وامکانات مادی را در اختیارش قرار می دهد تا از این طریق ببیند که بنده اش شکر نعمت می کند وبه فقرا کمک می کند یا غرق در غرور وخود خواهی وخود بینی می شود. لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيه (طه/131) و هرگز چشمان خود را به نعمت های مادی که به گروه هایی از آنان داده ایم میفکن، این ها شکوفه های زندگی دنیاست تا آنان را در آن بيازماييم.
  • فقر ونداری: خداوند مهربان گاهی بندهایش را با فقر ونداری مورد آزمایش قرار می دهد تااز طریق ببیند بنده اش بازهم شکر گذاری پروردگارش است یا با این فقر ونداری کفر می ورزد راهشش را عوض می کند.  وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ و این چنین بعضی از آن ها را با بعض دیگر آزمودیم.
  • فرزند:خداوند در قرآن کریم می فرماید مال ها وفرزندان شما مایه امتحانتان می باشند: إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَة  (تغابن/15) اموال و فرزندانتان فقط وسيله آزمايش هستند.

  • زیور آلات: زیور آلات روی زمین نیز یکی دیگر از مواردی است که خداوند آن را برای آزمایش بندگانش قرار داده است که در قرآن کریم می فرماید ما آنچه را که در روی زمین است زیور آن قرار دادیم تا بیازماییم که کدام یک نیکوکارتر است:  إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا * وَ إِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَیها صَعِیداً جُرُزاً البتّه ما آنچه را روی زمین است، زینت برای آن قرار دادیم تا آنان را بیازماییم که کدامشان بهتر و نیکوتر عمل می کنند.  و ما (سرانجام) آنچه را روی آن است، به صورت خاک و زمینی بی گیاه قرار می دهیم.


خداوند حتی پیامبران خود را نیز مورد آزمایش قرار داده است:

1-حضرت ابراهیم علیه السلام:

 و اذ ابتلی ابراهیم ربه بکلمات فاتمهن قال انی جاعلک للناس اماما قال و من ذریتی قال لا ینال عهدی الظالمین

و چون پروردگار ابراهیم، وی را با صحنه هائی بیازمود و او بحد کامل آن امتحانات را انجام بداد، بوی گفت: من تو را امام خواهم کرد ابراهیم گفت: از ذریه ام نیز کسی به امامت خواهد رسید فرمود عهد من بستمگران نمی رسد.

مثلا: حضرت ابراهیم علیه اسلام از طریق فرزندش اسماعیل آزمایش شد خداوند به او فرمود فرزندت را به قربانگاه ببر وبرای من قربانی کن و حضرت ابراهیم علیه السلام این کار را کرد ولی مشیت خداوند این بود که فقط امتحانی گرفته شود وحضرت اسماعیل علیه السلام ذبح نشد وخداوند برای قربانی قوچی فرستاد وچندین بار در جاهای دیگر مورد آزمایش خداوند قرار گرفت مانندبردن همسر و فرزند به صحرای خشک و بی آب و علف مکه یا شکستن بت ها و در آتش افکنده شدن.

2-حضرت ایوب علیه السلام:

پیامبری بود که از انواع نعمت‌های مادی و معنوی همچون خیل گوسفندان، مزارع سرسبز، محصولات کشاورزی، پسران تنومند بهره مند بود و البته زبانی شکرگزار و دستی گشاده داشت شیطان به خداوند گفت: سپاس گویی ایوب به دلیل آن است که در سختی نیفتاده اگر او نیز در تنگنای زندگی قرار بگیرد، زبان شکر در کام فرو خواهد برد. خدای متعال برای اینکه به شیطان بفهماند شکر ایوب به دلیل مال و وثروت نیست بر همة آ نچه ایوب داشت قلم نیستی کشید؛ گوسفندانش مردند خیل گاو و شترانش به گوسفندانش پیوستند مزارعش را آفت خشکی فرا گرفت و پسران دلبندش زیر آوار داغی بزرگ بر دل پدر نهادند اما حضرت ایوب ناسپاسی نکرد وچندین سال سختی را تحمل کرد وشکر گذار پروردگارش بود.

نکته : همه امامان معصوم علیه السلام به آزمایش های شدیدی مبتلا شدند که از همه جانسوزتر، واقعه ی کربلا است که آزمایش های دشوار فراوانی در یک جا جمع شد و پیروز و سرافراز واقعی در این میدان، حضرت امام حسین علیه السلام است وخداوندبزرگ به خاطر همین آزمایش پاداش او را در سه چیز قرار داد:

 ۱. شفای هر دردی را در تربت آن حضرت قرار داد 2- شفاعت بندگانش را به آن حضرت داد 3- امامت را در نسل آن حضرت(علیه السلام) قرار داد.


حاصل سخن:

یکی از بحث های کلیدی معارف قرآنی امتحان وآزمایش است که در آیات متعددی از آن سخن به میان آمده است آزمایش وامتحان برای زندگی ضروری است وبدون آزمایش بشر روی تکامل را نخواهد دید به همین دلیل هیچکس از آزمایش الهی مستثنی نیست حتی مقرب ترین افراد نیز مانند پیامبران وامامان نزد خداوند مورد آزمایش قرار می گیرند خداوند برای اینکه بندگانش را تربیت وپرورش واستعدادهای اورا شکوفا نماید وخوب وبد را از هم دیگر جداسازی وپاداش وکیفررا براساس اعمالی که انجام داده است به او دهد اورا مورد آزمایش قرار می دهد تا به او بفهماند که در همه حال خداوند از تمام اعمال اوآگاه است.پس ما باید بدانیم هیچ چیز خداوند دراین دنیا بی حکمت نیست امید است که از آزمایش های الهی سربلند بیرون بیاییم .

 

 







رسول مبارک آبادی_بخش قرآن و حدیث تبیان کردستان
منابع: تفسیر المیزان،تفسیر نمونه، کتاب مکارم شیرازی